شهر رشت دارای پیشینهای طولانی است و به دلیل قرار گرفتن در منطقه گیلان، در طول تاریخ تحت تأثیر تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی شمال ایران قرار داشته است. موقعیت جغرافیایی رشت و ارتباط آن با مسیرهای تجاری منطقه، زمینه رشد تدریجی این شهر را فراهم کرده است.
رشت در ابتدا شهری کوچک در محدودهای جلگهای بود، اما بهتدریج با گسترش تجارت و افزایش اهمیت منطقه گیلان توسعه پیدا کرد. نام رشت در منابع تاریخی با شکلهای مختلفی آمده است و درباره ریشه دقیق نام آن دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.
در دورههای تاریخی مختلف، گیلان به دلیل موقعیت خاص خود تا حدی از تحولات مناطق مرکزی ایران فاصله داشت و حکومتهای محلی در آن نفوذ زیادی داشتند. رشت نیز بهتدریج به یکی از مراکز مهم سیاسی و اقتصادی منطقه تبدیل شد.
در دوره صفوی، با افزایش ارتباطات تجاری ایران با سرزمینهای شمالی و اروپایی، اهمیت اقتصادی گیلان افزایش یافت. ابریشم گیلان یکی از مهمترین کالاهای صادراتی ایران در آن دوره بود و رشت به دلیل موقعیت خود در شبکه تجارت ابریشم اهمیت بیشتری پیدا کرد.
ارتباط با بندر انزلی و مسیرهای تجاری منتهی به دریای خزر، موجب شد رشت به یکی از مراکز مهم مبادلات کالا در شمال ایران تبدیل شود.
در دوره قاجار، اهمیت تجاری رشت بیش از گذشته افزایش یافت. ارتباط با دریای خزر، قفقاز و روسیه باعث شد بازرگانان و تجار در شهر فعالیت گستردهای داشته باشند. در این دوره، رشت یکی از مهمترین مراکز تجاری شمال ایران بود و رفتوآمد کالا و مسافر میان ایران و مناطق شمالی از طریق این منطقه افزایش پیدا کرد.
همچنین در همین دوره، رشت تحت تأثیر تحولات سیاسی و اجتماعی ایران قرار گرفت و به یکی از شهرهای مهم در جریان جنبش مشروطه تبدیل شد.
یکی از مهمترین دورههای تاریخ معاصر رشت، ارتباط این شهر با نهضت جنگل به رهبری میرزا کوچکخان جنگلی است. این جنبش در سالهای پس از مشروطه در گیلان شکل گرفت و رشت به عنوان مرکز سیاسی و اداری منطقه، نقش مهمی در تحولات آن داشت.
در جریان این تحولات، رشت چندین بار شاهد درگیریها و تغییرات سیاسی بود. اهمیت تاریخی نهضت جنگل باعث شده این دوره بخش مهمی از هویت تاریخی شهر و استان گیلان را تشکیل دهد.
در دوره پهلوی و پس از آن، رشت بهتدریج توسعه شهری بیشتری پیدا کرد و به مرکز اداری، اقتصادی و فرهنگی استان گیلان تبدیل شد. گسترش راههای ارتباطی، ایجاد مراکز آموزشی و صنعتی و توسعه خدمات شهری، نقش رشت را در منطقه تقویت کرد.
امروزه رشت علاوه بر اهمیت اقتصادی، یکی از مراکز مهم فرهنگی و تاریخی شمال ایران است و بناها، بازارها و محلههای قدیمی آن بخشی از تاریخ شهر را نشان میدهند.
به طور کلی، تاریخ رشت را میتوان در ارتباط با تجارت گیلان، تجارت ابریشم، ارتباط با دریای خزر و قفقاز، جنبش مشروطه و نهضت جنگل بررسی کرد. همین پیشینه تاریخی، در کنار فرهنگ و طبیعت گیلان، باعث شده رشت هویت تاریخی و فرهنگی ویژهای در میان شهرهای ایران داشته باشد.
